دستیار هوشمند و چت‌بات

دستیار هوشمند سازمانی؛ وقتی مدیر به زبان فارسی از داده‌ها سؤال می‌پرسد

دستیار هوشمند سازمانی چت‌باتی است که به داده‌های خود سازمان وصل است و به سؤال فارسی مدیر با عدد، جدول، نمودار و مراحل تحلیل جواب می‌دهد. تفاوتش با ChatGPT و چت‌بات پشتیبانی، نحوهٔ کار و نمونه‌های واقعی.

پاسخ دستیار داده به سؤال وضعیت تولید کارخانه، همراه سه حباب سؤال فارسی دربارهٔ تولید، قطع برق و حاشیهٔ سود
دستیار داده روی انبار دادهٔ دمو. سؤال‌ها واقعی‌اند و داده‌ها ساختگی.
فهرست مطالب

دستیار هوشمند سازمانی نوعی چت‌بات است که به داده‌های خود سازمان وصل است. مدیر سؤالش را به فارسی می‌نویسد، مثلاً «چرا تولید مرداد کمتر از برنامه بود؟»، و جواب را با عدد، جدول، نمودار و توضیح علت می‌گیرد. در صفحهٔ CHAI گفته‌ایم: داشبورد داده را نشان می‌دهد، دستیار توضیح می‌دهد.

سه نوع «چت‌بات» که نباید با هم اشتباه شوند

کلمهٔ چت‌بات این روزها برای سه ابزار کاملاً متفاوت به کار می‌رود:

چت‌بات عمومی (مثل ChatGPT) چت‌بات پشتیبانی مشتری دستیار هوشمند سازمانی
مخاطب هر کسی مشتریان سازمان مدیران و کارشناس‌های داخل سازمان
منبع پاسخ دانش عمومی مدل پرسش‌های متداول و مستندات انبار دادهٔ سازمان
نمونهٔ سؤال یک ایمیل رسمی بنویس سفارش من کجاست؟ حاشیهٔ سود هر شرکت گروه چقدر است؟
خطر اصلی ساختن عدد جواب کلیشه‌ای دسترسی بیش از حد، اگر بد طراحی شود

این مقاله دربارهٔ ستون سوم است.

یک پاسخ چطور ساخته می‌شود؟

پشت صفحهٔ سادهٔ گفتگو، پنج مرحله اجرا می‌شود:

پنج مرحلهٔ ساخت پاسخ: سؤال فارسی، فهم دوره و شاخص و زمینه، پرس‌وجوی فقط‌خواندنی روی انبار داده، مقایسه و علت‌یابی، و پاسخ با عدد و جدول و نمودار
پاسخ از پرس‌وجوی واقعی روی انبار داده می‌آید و هر مرحله‌اش دیده می‌شود.
  1. سؤال: همان‌طور که مدیر در جلسه می‌پرسد؛ لازم نیست نام جدول یا شاخص را بداند.
  2. فهم: «مرداد» یعنی کدام سال؟ «سود» یعنی سود ناخالص یا خالص؟ سؤال قبلی گفتگو چه بود؟
  3. پرس‌وجو: دستیار روی انبار داده یک یا چند پرس‌وجوی SQL فقط‌خواندنی می‌زند.
  4. تحلیل: نتیجه را با برنامه، دورهٔ قبل و سال قبل مقایسه و علت‌ها را رتبه‌بندی می‌کند.
  5. پاسخ: جواب را با عدد، جدول و نمودار می‌نویسد و «مراحل تحلیل» را کنارش نگه می‌دارد.

نمونه‌های واقعی روی انبار داده‌ی دمو

تصویرهای زیر از دستیار دادهٔ ما روی انبار دادهٔ «گروه خودروسازی چهارگاه» گرفته شده‌اند. این گروه فرضی است و همهٔ داده‌هایش ساختگی‌اند، ولی سؤال‌ها همان‌هایی‌اند که مدیران صنعتی می‌پرسند.

صفحهٔ شروع: سؤال‌های پیشنهادی

مدیری که اولین بار دستیار را باز می‌کند، با چند سؤال نمونه شروع می‌کند. گفتگوهای قبلی در کنار صفحه ذخیره می‌شوند.

صفحهٔ شروع دستیار دادهٔ چهارگاه با شش کارت سؤال پیشنهادی و فهرست گفتگوهای قبلی
صفحهٔ شروع دستیار با سؤال‌های پیشنهادی.

«وضعیت تولید کارخانه چطور است؟»

یک سؤال کلی و یک جواب دقیق: تولید شش ماه اول نسبت به پارسال، تحقق برنامه در هر ماه و بزرگ‌ترین علت‌های تولید ازدست‌رفته. دستیار خودش فهمیده که قطع برق مرداد عامل اصلی افت بوده است.

پاسخ دستیار به سؤال وضعیت تولید کارخانه با خلاصهٔ متنی، جدول برنامه در برابر تولید واقعی هر ماه و نمودار تولید ازدست‌رفته بر اثر هر علت
پاسخ با خلاصه، جدول تحقق برنامه و نمودار علت‌های توقف. دادهٔ ساختگی.

«حاشیهٔ سود هر شرکت هلدینگ چقدر است؟»

سؤالی که در بیشتر گروه‌ها یعنی چند روز کار واحد مالی. دستیار حاشیهٔ سود هر شرکت را از دادهٔ سود و زیان حساب می‌کند، پرسودترین را مشخص می‌کند و نمودار مقایسه‌ای می‌سازد.

پاسخ دستیار به سؤال حاشیهٔ سود هر شرکت هلدینگ با کارت‌های حاشیهٔ سود و نمودار سود خالص هر شرکت
حاشیهٔ سود خالص هر شرکت گروه. دادهٔ ساختگی.

«قطع برق چقدر از تولید را از بین برده است؟»

یک رویداد بیرونی و واقعی بازار ایران. دستیار ساعت‌های توقف ناشی از قطع برق را جمع می‌زند، به تعداد محصول ازدست‌رفته تبدیل می‌کند و با سال قبل مقایسه می‌کند.

پاسخ دستیار دربارهٔ اثر قطع برق بر تولید با کارت‌های شاخص و نمودار مقایسهٔ تولید ازدست‌رفته در دو سال
اثر قطع برق بر تولید، مقایسهٔ دو سال. دادهٔ ساختگی.

سؤال دنباله‌دار: «چرا؟»

دستیار گفتگو را به یاد دارد. وقتی پس از پاسخ تحقق برنامهٔ فروش پرسیده می‌شود «چرا مرداد عقب ماند؟»، دستیار سراغ دادهٔ تولید و تأمین می‌رود و کمبود یک قطعهٔ وارداتی را پیدا می‌کند.

ادامهٔ گفتگو با سؤال دنباله‌دار دربارهٔ علت عقب‌ماندگی مرداد و پاسخ دستیار دربارهٔ کمبود گیربکس
سؤال دنباله‌دار در همان گفتگو. دادهٔ ساختگی.

«میزان خواب موجودی در انبارها چقدر است؟»

سؤالی که هم انبار را درگیر می‌کند و هم مالی را: موجودی بی‌حرکت، ارزش آن و هزینهٔ فرصت پولی که در انبار خوابیده است.

پاسخ دستیار دربارهٔ خواب موجودی با جدول اقلام کم‌گردش و نمودار سرمایهٔ خوابیده به تفکیک انبار
خواب موجودی و سرمایهٔ درگیر در انبار. دادهٔ ساختگی.

پنج اصل که دستیار را قابل اعتماد می‌کند

  1. فقط از داده جواب می‌دهد. اگر داده‌ای نیست، صریح می‌گوید نیست و عدد نمی‌سازد.
  2. شفاف است. مراحل تحلیل و پرس‌وجوی هر پاسخ دیده می‌شود.
  3. فقط می‌خواند. دسترسی دستیار به انبار داده فقط‌خواندنی است.
  4. دسترسی را رعایت می‌کند. پرسیدن از دستیار راهی برای دور زدن سطح دسترسی نیست.
  5. روی انبار داده کار می‌کند، نه مستقیم روی ERP. پس تعریف‌ها همان تعریف‌های داشبوردهاست و پرس‌وجوهای سنگین، ERP را کند نمی‌کنند.

پیش‌نیاز را جدی بگیرید

دستیار هوشمند فقط به اندازهٔ داده‌ای که پشتش است قابل اعتماد است. اگر هنوز داده‌ها در چند سیستم و ده‌ها اکسل پخش است، قدم اول انبار داده است، نه چت‌بات.

از کدام سؤال‌ها شروع کنیم؟

برای شروع، سؤال‌هایی را انتخاب کنید که امروز جوابشان چند روز طول می‌کشد:

  • پرفروش‌ترین و پرسودترین محصولات این فصل کدام‌اند و با فصل مشابه پارسال چه فرقی دارند؟
  • کدام مشتری‌ها یا نمایندگی‌ها بیشترین چک برگشتی را دارند؟
  • چرا تحقق برنامهٔ تولید این ماه پایین آمد؟
  • اگر نرخ ارز ده درصد بالا برود، بهای کدام محصولات بیشتر تکان می‌خورد؟
  • کدام اقلام مدت زیادی در انبار مانده‌اند؟

فقط برای مدیران نیست

CHAI علاوه بر پاسخ‌گویی به سؤال‌های مدیریتی، محیط کار هوش مصنوعی همهٔ همکاران است. هر نفر حساب سازمانی دارد، مدل زبانی مناسب هر کار را انتخاب می‌کند و گفتگوها و یافته‌هایش در سازمان ذخیره می‌شود. پس دیگر لازم نیست کسی برای کارش دادهٔ سازمان را در حساب شخصی ChatGPT بگذارد. دلیل اهمیت این موضوع را در مقالهٔ هوش مصنوعی پنهان در سازمان نوشته‌ایم.

برای آشنایی با تصویر بزرگ‌تر، مقالهٔ هوش مصنوعی سازمانی چیست را بخوانید. اگر هنوز مطمئن نیستید چرا ChatGPT شخصی کافی نیست، این مقایسه را ببینید.

پرسش‌های پرتکرار

دستیار هوشمند سازمانی با ChatGPT چه فرقی دارد؟

ChatGPT دادهٔ سازمان شما را نمی‌بیند و از دانش عمومی جواب می‌دهد. دستیار هوشمند سازمانی به انبار دادهٔ سازمان وصل است، روی آن پرس‌وجو می‌زند، سطح دسترسی کاربر را رعایت می‌کند و عددی را که در داده نیست نمی‌سازد.

آیا دستیار هوشمند جای داشبورد را می‌گیرد؟

نه، مکمل آن است. داشبورد برای پایش منظم شاخص‌های ثابت عالی است. دستیار برای سؤال‌های تازه و غیرتکراری است که هیچ داشبوردی از پیش برایشان ساخته نشده است.

اگر دستیار اشتباه کند چه می‌شود؟

برای همین هر پاسخ مراحل تحلیل و پرس‌وجوی خودش را نشان می‌دهد تا کارشناس بتواند آن را بررسی کند. دستیار فقط می‌خواند و در داده چیزی نمی‌نویسد، پس اشتباهش به داده آسیب نمی‌زند.

آیا دادهٔ ما برای یک سرویس خارجی ارسال می‌شود؟

لازم نیست. دستیار را می‌شود روی سرور خود سازمان و با مدل زبانی محلی اجرا کرد تا داده از سازمان خارج نشود. انتخاب مدل به حساسیت داده و نیاز سازمان بستگی دارد.