هوش تجاری و داشبورد

هوش تجاری چهارگاه؛ داشبوردی که به همه‌ی منابع داده‌ی سازمان وصل است

خدمت هوش تجاری چهارگاه چیست و چه فرقی با داشبوردهای معمول دارد؟ داشبوردهای فروش، تولید، منابع انسانی و مالی که همه از یک انبار داده می‌خوانند؛ همراه تصویرهای واقعی از داشبورد روی انبار دادهٔ دمو.

سه داشبورد فروش، تولید و مالی از انبار دادهٔ دمو که روی هم و با زاویه چیده شده‌اند
داشبوردهای فروش، تولید و مالی روی انبار دادهٔ دمو. همهٔ داده‌ها ساختگی‌اند.
فهرست مطالب

هوش تجاری (Business Intelligence یا BI) یعنی تبدیل دادهٔ سازمان به داشبوردها و گزارش‌هایی که مدیر با یک نگاه بفهمد کجا باید وقت بگذارد. خدمت هوش تجاری چهارگاه یک تفاوت اساسی با داشبوردهای معمول دارد: همهٔ داشبوردها از یک انبار داده می‌خوانند؛ پس عدد فروش در داشبورد فروش و در داشبورد مالی یکی است.

در این مقاله اول توضیح می‌دهیم چرا بسیاری از پروژه‌های داشبورد بعد از چند ماه کنار گذاشته می‌شوند. بعد با تصویرهای واقعی، داشبوردی را نشان می‌دهیم که روی انبار دادهٔ دموی ما ساخته شده است. شرکت این دمو، «گروه خودروسازی چهارگاه»، فرضی است و همهٔ اعدادش ساختگی‌اند.

چرا خیلی از داشبوردها کنار گذاشته می‌شوند؟

داشبوردی که ساخته شود ولی کسی بازش نکند، رایج‌تر از آن است که فکر می‌کنید. معمولاً یکی از این سه دلیل پشتش است:

  1. عددش با گزارش دیگر نمی‌خواند. داشبورد مستقیم به چند اکسل وصل شده و عددش با گزارش مالی فرق دارد. اعتماد یک بار که برود، برنمی‌گردد.
  2. هر بار باید دستی به‌روز شود. داشبوردی که به کار دستی آخر ماه وابسته است، همیشه یک ماه عقب است.
  3. حرف زیادی می‌زند. صد نمودار در یک صفحه، مدیر را به هیچ تصمیمی نمی‌رساند.

راه‌حل ما برای هر سه یکی است: اول انبار داده، بعد داشبورد؛ و داشبوردی که هر صفحه‌اش به یک سؤال جواب بدهد.

همه‌ی منابع، یک انبار داده

داشبورد چهارگاه به یک یا دو سیستم محدود نیست. هر منبعی که در تصمیم اثر دارد، از ERP و حسابداری تا اکسل‌های واحدها و حتی نرخ ارز، اول وارد انبار داده می‌شود. با اتصال اکسل‌ها به انبار داده، دادهٔ آن‌ها هم در همین منبع می‌نشیند.

نمودار اتصال منابع داده شامل ERP، فروش، تولید، انبار، منابع انسانی، CRM، اکسل‌ها و نرخ ارز به انبار داده و از آنجا به داشبوردهای فروش، تولید، منابع انسانی، مالی و دستیار CHAI
هر داشبورد از همان منبع می‌خواند؛ دستیار هوشمند CHAI هم.

داشبورد فروش: از نمای کلی تا هر استان

صفحهٔ اول داشبورد فروش باید در چند ثانیه بگوید وضعیت چطور است: تعداد فاکتور، فروش ریالی، تعداد فروش و تعداد مشتری، و روند ماهانه. هر ستون نمودار قابل کلیک است و کل صفحه را بر اساس همان گروه فیلتر می‌کند.

داشبورد نمای کلی فروش با چهار کارت شاخص و نمودار روند فروش ماهانه و فروش به تفکیک گروه محصول
نمای کلی فروش. فیلتر «سال و ماه» بالای صفحه روی همهٔ نمودارها اثر می‌گذارد. دادهٔ ساختگی.

فروش بر حسب استان، تصویر جغرافیایی بازار را نشان می‌دهد: کدام استان‌ها سهم بیشتری دارند و نمایندگی‌ها کجا پراکنده‌اند.

داشبورد فروش بر حسب استان با نقشهٔ ایران، نمودار پارتوی استان‌ها و پراکندگی نمایندگی‌ها
فروش بر حسب استان و پراکندگی نمایندگی‌ها روی نقشه. دادهٔ ساختگی.

و پارتوی محصولات به سؤال همیشگی مدیر فروش جواب می‌دهد: چند محصول بیشتر فروش را می‌سازند؟

نمودار پارتوی فروش ریالی محصولات همراه جدول جزئیات فروش هر محصول
پارتوی فروش ریالی محصولات. دادهٔ ساختگی.

داشبورد فروش در این دمو ۲۱ صفحه دارد؛ از تحقق برنامهٔ فروش و مقایسه با سال قبل تا فروش از دست رفته، برگشت از فروش و رشد ماهانه.

داشبورد تولید: OEE، توقفات و ظرفیت

برای مدیر تولید، مهم‌ترین شاخص بهرهٔ کلی تجهیزات (OEE) است: حاصل‌ضرب دسترس‌پذیری، کارایی و کیفیت. داشبورد تولید این سه جزء را جدا نشان می‌دهد تا معلوم شود افت از کجاست؛ خط ایستاده، کند کار کرده یا ضایعات داشته است.

داشبورد نمای کلی تولید با شاخص OEE، دسترس‌پذیری، کارایی و کیفیت و نمودار درخت زیان زمان تولید
نمای کلی تولید و درخت زیان: از زمان برنامه تا زمان ارزش‌آفرین. دادهٔ ساختگی.

صفحهٔ توقفات، علت‌ها را رتبه‌بندی می‌کند تا جلسهٔ تولید به‌جای بحث کلی، روی چند علت اصلی متمرکز شود.

داشبورد توقفات و نگهداری با کارت‌های شاخص و نمودار پارتوی علت‌های توقف
پارتوی علت‌های توقف خطوط. دادهٔ ساختگی.

داشبورد منابع انسانی

تعداد کارکنان، ترکیب سازمانی، حضور و مرخصی، اضافه‌کار، آموزش، ایمنی و هزینهٔ پرسنلی؛ همه در چند صفحه و برای هر شرکت و مرکز هزینه. این بخش با سطح دسترسی جداگانه کار می‌کند، چون دادهٔ حقوق محرمانه است.

داشبورد نمای کلی نیروی انسانی با کارت‌های شاخص، ترکیب نیرو در هر شرکت و هرم سنی
نمای کلی نیروی انسانی گروه. دادهٔ ساختگی.

داشبورد مالی: از درآمد تا نقدینگی

داشبورد مالی سود و زیان تلفیقی گروه را با حذف معاملات درون‌گروهی نشان می‌دهد. نمودار آبشاری می‌گوید درآمد در هر مرحله کجا خرج شده تا به سود خالص رسیده است.

داشبورد نمای کلی مالی با درآمد تلفیقی، سود خالص، حاشیهٔ سود و نمودار آبشاری
نمای کلی مالی گروه. دادهٔ ساختگی.

نقدینگی و ترازنامه، دریافتنی‌ها و چک‌ها، بودجه در برابر عملکرد و بهای تمام‌شده و حاشیهٔ هر محصول، صفحه‌های دیگر این بخش‌اند.

داشبورد نقدینگی و ترازنامه با روند جریان نقد ماهانهٔ هر شرکت
نقدینگی و ترازنامه. دادهٔ ساختگی.

جزئیاتی که داشبورد را قابل استفاده می‌کند

  • راهنمای هر نمودار: دکمهٔ «راهنما» کنار هر نمودار توضیح می‌دهد عدد از کجا آمده و چطور خوانده شود.
  • فیلترهای سراسری: سال و ماه، شرکت، خط یا گروه محصول روی کل صفحه اثر می‌گذارند.
  • تقویم شمسی و زبان فارسی: ماه‌ها، فصل‌ها و تعطیلات بر اساس تقویم رسمی ایران‌اند.
  • تاریخ آخرین داده: بالای صفحه نوشته شده داده تا چه تاریخی است، تا کسی عدد قدیمی را تازه فرض نکند.
  • سطح دسترسی: هر نقش فقط صفحه‌های مجاز خودش را می‌بیند.
  • پل به دستیار هوشمند: اگر نموداری سؤال تازه‌ای ساخت، مدیر می‌تواند همان را از دستیار هوشمند بپرسد.

Power BI یا داشبورد اختصاصی؟

اگر سازمان شما Power BI دارد، داشبورد را روی همان می‌سازیم. اگر داشبورد سبک تحت وب، کار بدون اینترنت یا یکپارچگی نزدیک با دستیار هوشمند مهم‌تر است، داشبورد اختصاصی می‌سازیم. در هر دو حالت ستون اصلی همان انبار داده است.

مسیر اجرا

  1. جلسهٔ آشنایی: مهم‌ترین سؤال‌های مدیران و منابع داده را فهرست می‌کنیم.
  2. انبار داده برای حوزهٔ اول: معمولاً فروش یا مالی. مسیرش را در مقالهٔ انبار داده چیست توضیح داده‌ایم.
  3. اولین داشبورد: با چند صفحهٔ محدود که هر کدام به یک سؤال جواب می‌دهند. اولین خروجی‌ها حداکثر ۲ تا ۳ ماه پس از شروع دیده می‌شوند.
  4. بازخورد و گسترش: با بازخورد مدیران، صفحه‌ها و حوزه‌های تازه اضافه می‌شوند.

پرسش‌های پرتکرار

هوش تجاری (BI) دقیقاً چیست؟

هوش تجاری مجموعهٔ روش‌ها و ابزارهایی است که دادهٔ سازمان را به گزارش و داشبوردی تبدیل می‌کند که مدیر با آن وضعیت را می‌بیند و تصمیم می‌گیرد. هستهٔ آن داشبوردهای مدیریتی، شاخص‌های کلیدی عملکرد و گزارش‌های خودکار است.

داشبوردها را با Power BI می‌سازید یا نرم‌افزار اختصاصی؟

هر دو. اگر سازمان Power BI دارد یا می‌خواهد، داشبورد را روی آن می‌سازیم. اگر داشبورد سبک تحت وب، کار بدون اینترنت یا یکپارچگی با دستیار هوشمند مهم‌تر باشد، داشبورد اختصاصی می‌سازیم. در هر دو حالت داده از انبار داده می‌آید.

چقدر طول می‌کشد تا اولین داشبوردها را ببینیم؟

حداکثر ۲ تا ۳ ماه. انبار داده معمولاً حدود پایان ماه دوم و نسخهٔ اولیهٔ داشبوردها حدود پایان ماه سوم تحویل می‌شود. بعد از آن داشبوردها با بازخورد مدیران کامل‌تر می‌شوند.

داشبورد چقدر وقت‌ها به‌روز می‌شود؟

به تناوب منبع داده بستگی دارد. دادهٔ ERP می‌تواند هر شب یا حتی چند بار در روز به‌روز شود و دادهٔ اکسل‌ها با همان تناوبی که صاحبانشان پر می‌کنند. تاریخ آخرین داده روی هر داشبورد نمایش داده می‌شود.

آیا هر کاربر فقط دادهٔ حوزهٔ خودش را می‌بیند؟

بله. دسترسی‌ها بر اساس نقش تعریف می‌شوند؛ مثلاً مدیر فروش صفحه‌های فروش را می‌بیند و هزینهٔ پرسنلی فقط برای کسانی باز است که مجوزش را دارند.